دوره و شماره: دوره 12، بهار - شماره پیاپی 33، تابستان 1405 

بررسی اثرات نامتقارن خدمات نوین بانکی بر سطح تولید بانک ها (شواهدی از مدل Panel NARDL)

صفحه 1-28

https://doi.org/10.22034/jifb.2026.577708.1659

مهدی محمدزاده منفرد، مریم ابراهیمی، حسین کثیری

چکیده این پژوهش به بررسی اثر خدمات نوین بانکی بر سطح تولید بانک‌ها در ایران می‌پردازد و به‌طور ویژه ماهیت نامتقارن این اثرات را در چارچوب مدل NARDL تحلیل می‌کند. برای این منظور، داده‌های پانلی ۱۳ بانک طی سال‌های 1395 تا 1402 به کار گرفته شد و شاخصی ترکیبی از خدمات نوین بانکی با استفاده از تحلیل مؤلفه‌های اصلی ساخته شد. برای کنترل ناهمگونی ساختاری بانک‌ها و شرایط اقتصاد کلان، متغیرهای کنترلی برگرفته از ویژگی‌های ترازنامه‌ای بانک‌ها و شاخص‌های کلان اقتصادی نیز با استفاده از تحلیل مؤلفه‌های اصلی در قالب دو عامل ترکیبی به مدل افزوده شدند. نتایج مدل ARDL خطی نشان می‌دهد که خدمات نوین بانکی تنها در بلندمدت اثر مثبت و معنادار بر تولید بانکی دارند و در کوتاه‌مدت، اثرگذاری آن‌ها معنادار نیست. نتایج مدل نامتقارن NARDL تصویری دقیق‌تر و عمیق‌تر از رابطه میان خدمات نوین بانکی و سطح تولید ارائه کرد. یافته‌های بلندمدت حاکی از وجود نامتقارنی معنادار در اثرگذاری خدمات نوین بانکی است؛ به‌گونه‌ای که افزایش خدمات نوین بانکی (+T) موجب ارتقای تولید بانک‌ها می‌شود، اما کاهش آن (-T) افتی شدیدتر و بزرگ‌تر در تولید ایجاد می‌کند. بر اساس نتایج، فناوری نقش یک پیشران بلندمدت برای تولید بانکی دارد. شوک‌های منفی فناوری آثار مخرب شدیدتری نسبت به منافع ناشی از شوک‌های مثبت دارند؛ امری که با مفاهیم نظری همچون «چسبندگی فناوری» و «ریسک تکنولوژیک» سازگار است و سیاست‌گذاران باید حفظ و ارتقای پایدار زیرساخت‌های فناوری و جلوگیری از شوک‌های منفی را در اولویت قرار دهند.

کارایی بانک‌ها در شرایط ریسک و عدم‌قطعیت: رویکرد تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای

صفحه 29-78

https://doi.org/10.22034/jifb.2026.576180.1658

بهمن همرنگ، علیرضا بحیرایی، احسان تیموری

چکیده ارزیابی کارایی بانک‌ها در محیط‌های پرریسک و همراه با عدم‌قطعیت مستلزم چارچوب‌هایی است که بتوانند هم‌زمان ساختار داخلی عملیات بانکی و نوسانات محیطی را لحاظ کنند. این پژوهش یک چارچوب تجربی یکپارچه برای سنجش کارایی بانک‌های بورسی و فرابورسی ایران ارائه می‌دهد و ترکیبی از تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای قطعی و تعمیم فازی آن را به‌کار می‌گیرد. با استفاده از داده‌های دوره ۱۳۹۷–۱۴۰۲، کارایی ۱۶ بانک بورسی و فرابورسی ایران با محاسبه کارایی قطعی و حدود پایین، بالا و میانگین کارایی فازی برآورد شد. نتایج نشان‌دهنده وجود شکاف معنادار میان کارایی قطعی و فازی است که نشانگر ناکارایی‌های ساختاری و نهادی پایدار است. ناکارایی‌ها عمدتاً ناشی از ضعف حاکمیت شرکتی، کیفیت پایین تصمیم‌گیری و مدیریت ناکارای ریسک بوده و نوسانات محیطی نقش تشدیدکننده دارند. ناهمگنی قابل‌توجهی در کارایی بانک‌ها مشاهده می‌شود که عمدتاً در مراحل کلیدی واسطه‌گری مالی متمرکز است. یافته‌ها بر ضرورت اصلاحات نهادی و بازطراحی سازوکارهای نظارتی برای ارتقاء تاب‌آوری و عملکرد بانک‌ها در شرایط عدم‌قطعیت تأکید دارند.

حقوق مشتریان بانکی درعصر سامانه‌های خودکار و هوش‌مصنوعی کنش‌گر: چالش‌های مسئولیت حقوقی و الزامات تنظیم‌گری

صفحه 79-113

https://doi.org/10.22034/jifb.2026.582590.1660

سیدامید آذرکسب، عطیه فاضلی پناه، محمد رجبی، سیدحسین خواسته

چکیده گسترش سامانه‌های خودکار و ظهور نسل جدیدی از هوش مصنوعی موسوم به هوش مصنوعی کنش‌گر، الگوهای سنتی تصمیم‌گیری و تعامل میان بانک‌ها و مشتریان را به‌طور بنیادین دگرگون کرده است. این سامانه‌ها با برخورداری از قابلیت کنش‌گری مستقل، تصمیم‌گیری هدف‌محور و یادگیری مستمر، نقش فزاینده‌ای در فرآیندهایی نظیر اعتبارسنجی، تشخیص تقلب، مدیریت ریسک و ارائه خدمات مالی دیجیتال ایفا می‌کنند. با این حال، واگذاری تصمیمات حساس و اثرگذار بر حقوق مشتریان به سامانه‌های کنش‌گر، چالش‌های حقوقی نوینی را در حوزه مسئولیت حقوقی، انتساب تصمیم، شفافیت فرآیندی و پاسخگویی نهادی ایجاد کرده است. این مقاله با رویکردی تحلیلی و حقوقی-تنظیم‌گرانه، به بررسی پیامدهای به‌کارگیری سامانه‌های خودکار و هوش مصنوعی کنش‌گر بر حقوق مشتریان بانکی می‌پردازد. در این راستا، ابتدا ویژگی‌های متمایز هوش مصنوعی کنش‌گر و تأثیر آن بر ساختار تصمیم‌گیری بانکی تبیین می‌شود. سپس، چالش‌های اصلی مسئولیت حقوقی ناشی از تصمیمات خودکار از جمله ابهام در انتساب مسئولیت، تضعیف مفهوم تقصیر، کاهش شفافیت تصمیمات و محدودیت حق اعتراض مؤثر مورد تحلیل قرار می‌گیرد. مقاله با اتکا به یک چارچوب تحلیلی چهارلایه‌ای و بررسی تحولات مقرراتی و اسناد سیاستی بین‌المللی، الزامات تنظیم‌گری لازم برای صیانت از حقوق مشتریان بانکی را استخراج می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که بدون تمرکز بر مسئولیت نهادی بانک، تنظیم‌گری مبتنی بر ریسک، شفافیت فرآیندی و نظارت انسانی معنادار، چارچوب‌های حقوقی موجود توان پاسخ‌گویی مؤثر به چالش‌های ناشی از هوش مصنوعی کنش‌گر را ندارند. در پایان، مسیرهایی برای توسعه تنظیم‌گری تطبیقی و مسئولانه در بانکداری دیجیتال پیشنهاد می‌شود.

تأثیرات هوش مصنوعی بر دیجیتالی شدن منابع انسانی در صنعت بانکداری (مورد مطالعه: بانک های منتخب جمهوری اسلامی ایران)

صفحه 114-160

https://doi.org/10.22034/jifb.2026.584066.1662

شادی موسی زاده، سیدکاظم چاووشی، سارا فخریان

چکیده در این پژوهش با توجه به گسترش روزافزون بانکداری دیجیتال و نقش فزاینده فناوری‌های نوین در ارتقای کارایی سازمان‌ها، مسئله دیجیتالی شدن منابع انسانی و چگونگی تأثیر هوش مصنوعی بر این فرایند مورد توجه قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر ارائه مدلی برای تبیین تأثیرات هوش مصنوعی بر دیجیتالی شدن منابع انسانی در صنعت بانکداری است. این مطالعه با رویکردی نظری-تحلیلی و مبتنی بر مرور ادبیات و بررسی مفاهیم مرتبط با تحول دیجیتال، هوش مصنوعی و مدیریت منابع انسانی انجام شده و تلاش کرده است ابعاد اثرگذاری این فناوری را در حوزه‌های مختلف منابع انسانی شناسایی و تبیین کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی از طریق خودکارسازی فرایندهای منابع انسانی، تسهیل تصمیم‌گیری، افزایش دقت در جذب و نگهداشت کارکنان، بهبود آموزش و توسعه، و ارتقای سرعت و کیفیت خدمات، نقش مهمی در دیجیتالی شدن منابع انسانی ایفا می‌کند. همچنین نتایج حاکی از آن است که به‌کارگیری هوش مصنوعی در بانکداری می‌تواند ضمن افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها، به چابکی سازمانی و بهبود تجربه کارکنان نیز منجر شود. بر این اساس، مدل پیشنهادی پژوهش می‌تواند به‌عنوان چارچوبی برای فهم بهتر رابطه میان هوش مصنوعی و تحول دیجیتال در مدیریت منابع انسانی مورد استفاده قرار گیرد.

تاثیر سیاست های نظارتی و مقرراتی بر تعامل با نظام بانکداری بین الملل با نقش میانجی شفافیت مالی

صفحه 192-218

https://doi.org/10.22034/jifb.2026.547189.1640

نیما ذوقی، ندا صلاحی سنندج، محمد ادیب مکرونی

چکیده پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر سیاست‌های نظارتی و مقرراتی بر تعامل با نظام بانکداری بین‌الملل با نقش میانجی شفافیت مالی انجام شده است. این مطالعه از نوع توصیفی-همبستگی و کاربردی محسوب می‌شود و جامعه آماری آن شامل تمامی کارکنان بانک‌های شهر تهران است. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و متناسب با تعداد پارامترهای مدل معادلات ساختاری تعیین شده، و در نهایت 384 نفر به صورت نمونه انتخاب و پرسشنامه‌ها توزیع و جمع‌آوری شد. داده‌ها با بهره‌گیری از پرسشنامه‌های استاندارد سیاست‌های نظارتی و مقرراتی (بارت و همکاران، 2013)، شفافیت مالی (چن و همکاران، 2010) و تعامل بین‌المللی بانکی (بوخ و نویگباوئر، 2017) جمع‌آوری گردید، که هر یک شامل چند بعد مختلف با شیوه نمره‌گذاری طیف لیکرت 5 درجه‌ای بودند. روایی ابزارها توسط خبرگان حوزه‌های مرتبط و با استفاده از شاخص روایی محتوایی (CVI) و پایایی آن‌ها با ضریب آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی (CR) مناسب تأیید شد. داده‌ها با بهره‌گیری از آمار توصیفی برای توصیف ویژگی‌های جمعیت‌شناختی و مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS نسخه 27 و PLS نسخه 3 تحلیل گردید. نتایج تحقیق نشان داد که سیاست‌های نظارتی و مقرراتی تأثیر مثبت و معناداری بر تعامل بانک‌های داخلی با نظام بانکداری بین‌الملل دارند. همچنین، شفافیت مالی نقش میانجی معناداری را در رابطه بین سیاست‌های نظارتی و تعامل بین‌المللی ایفا می‌کند، به‌طوری که افزایش شفافیت موجب تقویت اثر سیاست‌های نظارتی بر تعاملات بین‌المللی می‌شود. بر اساس این یافته‌ها، توصیه می‌شود نهادهای ناظر بانکی و سیاستگذاران با بهبود چارچوب‌های نظارتی و افزایش سطح شفافیت مالی، زمینه را برای تعامل مؤثرتر بانک‌های داخلی با نظام بانکداری بین‌المللی فراهم آورند.

نقش هوش مصنوعی در طراحی صدای برند در صنعت بانکداری(مورد مطالعه:بانک رفاه کارگران)

https://doi.org/10.22034/jifb.2026.558473.1648

الهه رستمی اروشکی، فرید مهرنیا، حسن عباس زاده

چکیده جهان امروز، شاهد ظهور یک پارادایم جدید در صنعت بانکداری بوده است که در آن مزیت رقابتی از «چه چیزی» (محصول) به «چگونه» (تعامل) تغییر یافته است و در این فضا، «صدای برند» به عنوان تجلی زبانی شخصیت برند، نقشی حیاتی در اعتمادسازی ایفا میکند. در حالی که پژوهشهای پیشین بر کاربردهای کمی هوش مصنوعی در بازاریابی متمرکز بوده و آن را ابزاری برای بهینه سازیهای کمی دانسته اند. این پژوهش با هدف رفع این شکاف، یک مدل ترکیبی نوآورانه و مبتنی بر نظریه را برای طراحی و پیاده‌سازی «صدای برند» با استفاده از هوش مصنوعی ارائه می‌دهد. به همین منظور دراین پژوهش از طرح تحقیق آمیخته (Mixed-Methods) با رویکرد «مطالعه موردی تبیینی» استفاده شده است. در فاز کیفی، با تلفیق منطق خدمتمحور (S-D Logic) و مدل شخصیت برند آکر، هویت مطلوب استخراج شد. در فاز کمی، با تحلیل ۴۰۰۰ واحد داده متنیِ استخراج‌شده از ارتباطات دیجیتال (شامل ۱۲۰۰ پیام خروجی و ۲۸۰۰ نظر تعاملی) در کنار بررسی اسناد سازمانی و تولید ۵۰۰ سناریوی شبیه‌سازی با هوش مصنوعی، فاصله معنایی (Semantic Distance) بین صدای فعلی و مطلوب سنجیده شد.یافته های حاصل از تحلیل کمی نشان داد که صدای برند فعلی بانک رفاه کارگران دارای انحراف معناداری از شخصیت مطلوب است و ۸۵٪ بر بعد «شایستگی» تمرکز دارد. بکارگیری چارچوب پیشنهادی در محیط شبیهسازیشده، توانست شاخص «همدلی زبانی» را ۲۲۰٪ افزایش داده و انحراف از هویت برند را به طور معناداری کاهش دهد.