فصل‌نامه مطالعاتی در مدیریت بانکی و بانکداری اسلامی

چکیده این مقاله با هدف طراحی الگویی مفهومی و بومی برای بازآرایی بانکداری اسلامی در مناطق محروم ایران با تمرکز بر تحقق عدالت مالی، ارتقای شمول بانکی و توانمندسازی اجتماعی، نگاشته شده است. مناطقی مانند سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد، ایلام و بخش‌هایی از خوزستان به سبب ترکیبی از فقر ساختاری، بی‌اعتمادی نهادی و فقدان زیرساخت‌های مالی، مصادیق بارز محرومیت بانکی در ایران هستند. پژوهش حاضر می‌کوشد با طراحی چارچوبی پنج‌بعدی، راهکاری اسلامی، بومی و پایدار برای رفع چالش‌های بانکداری در این مناطق ارائه کند. علی‌رغم پشتوانه‌های فقهی و عدالت‌محور نظام بانکداری اسلامی، به دلیل عدم انطباق ساختارها و فرآیندهای آن با ویژگی‌های فرهنگی و نهادی مناطق محروم، عملکرد آن در این حوزه‌ها ناکارآمد بوده است. این پژوهش با تکیه بر اصول عدالت اقتصادی اسلامی و با استفاده از روش تحلیل محتوای هدایت‌شده^[1]، به طراحی چارچوبی مفهومی و بومی برای بازآرایی عملیات بانکداری اسلامی پرداخته است. داده‌ها از طریق ۱۸ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان حوزه‌های فقه اقتصادی، بانکداری اسلامی و توسعه منطقه‌ای گردآوری شد. مدل مفهومی نهایی مبتنی بر پنج بُعد مکمل شامل نهادسازی محلی، ساده‌سازی عقود و فرایندها، تربیت نیروی انسانی بومی، اعتبارسنجی اجتماعی و حمایت سیاستی هدفمند است. این ابعاد در تعامل با یکدیگر، زمینه‌ساز ارتقای شمول مالی، افزایش اعتماد اجتماعی و مشارکت اقتصادی هستند. نوآوری این چارچوب در ایجاد پیوند نظام‌مند میان اصول عدالت اسلامی و ابعاد اجرایی بانکداری است. این مدل، با وجود تمرکز بر بومی‌سازی، قابلیت تطبیق در جوامع اسلامی مشابه را نیز دارد. این چارچوب با الهام از تجربه بانک گرامین بنگلادش در وام‌دهی مبتنی بر ضمانت جمعی و برنامه‌های مالی خرد اسلامی که توسط Islamic Relief اندونزی در نهادهای محلی تسهیل شده‌اند، الگویی نوین برای تحقق عدالت مالی در مناطق کم‌برخوردار ارائه می‌کند.